เมืองโบราณโนนเมือง

[winning]

เหตุใดจึงขุดพบโครงกระดูกมากมายที่นี่ ผู้คนเหล่านั้นเป็นบรรพบุรุษของใคร หาคำตอบได้วันนี้ที่พิพิธภัณฑ์สถานกลางแจ้งเมืองโบราณโนนเมือง

เมืองโบราณโนนเมือง ตั้งอยู่ในเขตบ้านนาโพธิ์ อำเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น สามารถเดินทางจากตัวจังหวัดขอนแก่นโดยทางหลวงสาย 12 ระยะทาง 81 กิโลเมตร ถึงอำเภอชุมแพ เลี้ยวซ้ายที่ทางแยกไปถนนทหารพรานที่ 25 ประมาณ 2 กิโลเมตร มีทางแยกซ้ายมือนำท่านไปสู่เมืองโบราณที่สำคัญแห่งนี้

อีสานได้ชื่อว่าเป็นดินแดนที่ร่ำรวยวัฒนธรรมมาช้านาน จากการศึกษาค้นคว้าของนักวิชาการต่างๆ พบว่าคนโบราณในแถบนี้ อยู่อาศัยกันมาตั้งแต่สมัยก่อประวัติศาสตร์จนกระทั่งมีการเผยแพร่อารยธรรมอินเดีย และพุทธศาสนาจากชุมชนภาคกลาง ก็ได้ยอมรับนับถือพุทธศาสนา รู้จักสร้างบ้านเมืองที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ มีประเพณีการสร้างในเสมาหิน ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของดินแดนแถบนี้

ไปค้นหาอดีตที่โนนเมือง
โนนเมืองเป็นเมืองโบราณที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ 2 ชั้น เมืองชั้นในรูปร่างค่อนข้างกลมมีเสันผ่าศูนย์กลางประมาณ 420 เมตร เมืองชั้นนอกมีทรงยาวรีมีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 600 เมตร หรือมีเนื้อที่ประมาณ 216 ไร่ ตัวเมืองตั้งอยู่ระหว่างภูเขาและแม่น้ำ คือมีภูเวียงอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ห่างประมาณ 6 กิโลเมตร และด้านทิศใต้มีแม่น้ำเชิญไหลผ่าน พื้นที่รอบนอกตัวเมืองเป็นที่ลุ่มเหมาะแก่การเพาะปลูก

จากลักษณะเมืองที่มีคูน้ำคันดินที่เป็นเสมือนคูเมืองกำแพงเมืองล้อมรอบ ทั้งยังมีใบเสมาหินปักอยู่ในเมืองและพื้นที่โดยรอบพบเศษภาชนะดินเผาแตกกระจักกระจายอยู่บนพื้นดิน ทำให้ทราบว่าเป็น เมืองโบราณสมัยทราวดี ( พุทธศตวรรษที่ 12 -16 ) เป็นช่วงสมัยที่มีชุมชนหรือเมืองโบราณเกิดขึ้นหลายแห่งในเขตจังหวัดขอนแก่น เช่น เมืองโบราณดงเมืองแอม อำเภอเขาสวนกวาง เมืองชัยวาน อำเภอมัญจาคีรี เมืองโบราณเมืองเพีย อำเภอบ้านไผ่ เป็นต้น แต่ เมื่อกรมศิลปากรโดยหน่วยศิลปากรที่ 7 ขอนแก่น ( ปัจจุบันคือ สำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ 7 ขอนแก่น ) ได้ดำเนินการขุดค้นที่เมืองนี้ กลับพบหลักฐานที่สำคัญและเก่าแก่ยิ่งไปกว่านั้นอีก

กรมศิลปากรดำเนินการออย่างไรบ้าง
ในปี พ.ศ. 2513 หน่วยศิลปากรที่ 7 ได้สำรวจพบเมืองโบราณโนนเมืองเป็นครั้งแรก ต่อมาในปี พ.ศ. 2525 ถึง 2526 จึงได้ดำเนินขุดตรวจ-ขุดค้นจำนวน 7 หลุมแล้วทำหลังคาคลุมหลุมขุดค้นไว้จำนวน 6 หลุม เพื่อแสดงในลักษณะพิพิธภัณฑ์สถานกลางแจ้ง และในปี พ.ศ. 2534 - 2535 ได้รับงบประมาณการศึกษาและพัฒนาแหล่งจากโครงการน้ำพระทัยจากในหลวง ( โครงการอีสานเขียว ) จึงได้ขุดค้นเพื่อหาหลักฐานเพิ่มเติมอีกจำนวน 6 หลุม รวมทั้งหมด 13 หลุมด้วยกัน โดยจัดแสดงเป็นพิพิธภัณฑสถานกลางแจ้ง ให้ผู้ที่สนใจได้ชมและศึกษาเรื่องราวเกี่ยวกับเมืองนี้ได้อย่างใกล้ชิด

ใครคือบรรพบุรุษแห่งโนนเมือง
เมื่อหน่วยศิลปากรที่ 7 ขอนแก่น ได้ทำการขุดค้นเพื่อศึกษาหลักฐานและข้อมูลเกี่ยวกับเมืองโบราณโนนเมือง จึงได้พบว่า ที่นี่มีคนอยู่อาศัยมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ คือราว 2,500 ปีมาแล้ว อยู่อาศัยเรื่อยมาจนถึงสมัยทวารวดี ( พุทธศตวรรษที่ 12 - 16 ) มีการสร้างเมืองขนาดใหญ่ โดยขุดคูเมืองและก่อคันดินเป็นกำแพงเมือง จากการค้นพบกลุ่มใบเสมาในตัวเมืองโนนเมือง เมืองนี้จึงอาจมีความสำคัญในระดับศูนย์กลางทางศาสนาหรือเป็นที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนาในช่วงสมัยนั้นก็เป็นได้ คนที่นี่อยู่อาศัยต่อมาจนถึงสมัยลพบุรี (พุทธศตวรรษที่ 16 - 17 ) และทิ้งร้างไปในที่สุด

ประเพณีการฝังศพกับชีวิตหลังความตาย
จากการขุดค้นในปี พ.ศ. 2525 - 2526 พบโครงกระดูจำนวน 11 โครง และจากการขุดค้นในปี 2535 พบโครงกระดูจำนวน 17 โครง เป็นเพศชาย 6 โครง หญิง 6 โครง ไม่สามารถระบุเพศได้ 5 โครง พบว่าโครงกระดูถูกฝังให้นอนหงายเหยียดยาว ส่วนใหญ่หันศรีษะไปทางทิศตะวันตก ตะวันตกเฉียงเหนือ หรือตะวันตกเฉียงใต้มัดแขนให้แนบลำตัวมัดช่วงเข่าและปลายเท้าให้ชิดกัน มีการเตรียมพื้นที่หลุมฝังศพด้วยภาชนะดินเผาทุบแตกไว้รองรับศพ บางโครงก็รองรับเฉพาะด้านล่างบางโครงก็โรยไว้ข้างๆ และวางภาชนะดินเผาที่ปลายเท้ารวมทั้งเครื่องประดับ เครื่องใช้และกระดูกสัตว์ ( อาหารสำหรับผู้ตาย ) จากสิ่งของต่างๆ ที่พบฝังร่วมกับโครงกระดูก ทำให้ทราบว่าบรรพบุรุษแห่งโนนเมืองคงจะมีความเชื่อในเรื่องของการตายแล้วเกิดใหม่

หลังจากที่พุทธศาสนาในช่วงวัฒนธรรมทวารวดีเผยแพร่เข้ามาสู่โนนเมือง ประเพณีการฝังศพก็เปลี่ยนไปเนื่องจากไม่พบหลักฐานของการฝังศพในชั้นดินสมัยนี้ และไม่พบโครงกระดูกใด มีโบราณวัตถุสมัยทวารวดีฝังร่วมอยู่ด้วย จึงเป็นไปได้ว่าอาจมีการเผาศพแทนการฝัง

โครงกระดูกที่จัดแสดงในหลุมขุดค้นที่นี่ล้วนเป็นโครงกระดูกของมนุษย์ในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลายทั้งสิ้น

จากโครงกระดูกจำนวน 17 โครง ( จากการขุดค้นปี พ.ศ. 2525 ) เป็นโครงกระดูกเด็ก 1 โครง นอกนั้นมีอายุระหว่าง 20 - 45 ปี ผู้หญิงมีความสูงเฉลี่ย 159 เซนติเมตร ผู้ชายสูงเฉลี่ย 164 เซนติเมตร จากช่วงอายุดังกล่าว จะเห็นได้ว่ามีอายุไม่ยืนนัก และเชื่อว่าคนเหล่านี้คงตายด้วยโรคภัยไข้เจ็บ

เกษตรกรย้อนยุค 2,500 ปี
หลักฐานต่างๆ ที่พบจากการขุดค้น ทำให้ทราบว่าผู้คนที่อาศัยอยู่ที่เมืองโบราณโนนเมืองแห่งนี้ ดำรงชีวิตด้วยการเกษตรกรรม การปศุสัตว์ และการล่าสัตว์ เช่นเดียวกับชุมชนโบราณอื่นๆ ในสมัยเดียวกัน

เครื่องมือเหล็กประเพศ จอบ ใบมีด เคียว คงใช้ในการถากถางดินเพื่อการเกษตรกรรม ส่วนกระดูกสัตว์ก็พบหลายประเภทด้วยกัน คือ วัว ควาย เก้ง กวาง และปลาหลายชนิด พบหนาแน่นมากในชั้นดินช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อเข้าสู่สมัยประวัติศาสตร์

กระดูกวัวและควายคล้ายกับที่พบจากการขุดค้นที่แหล่งโบราณคดีโนนนกทา อำเภอภูเวียง จังหวัดขอนแก่น ซึ่งบ่งชี้ว่าเป็นสัตว์เลี้ยงเพื่อการกสิกรรมและเป็นอาหาร ส่วนสัตว์ป่าอื่นๆ คงถูกล่าเพื่อนำมาเป็นอาหาร


โบราณสถานและแหล่งโบราณคดีสำคัญอื่นๆ ในเขตอำเภอชุมแพ
1. แหล่งโบราณคดีบ้านหนองบัว เป็นแหล่งโบราณคดีที่อยู่ไม่ไกลจากเมืองโบราณโนนเมืองนัก ห่างไปทางใต้ประมาณ 3 กิโลเมตร พบโครงกระดูกมนุษย์ เครื่องประดับ เครื่องใช้สำริดและภาชนะดินเผาสมัยก่อนประวัติศาสตร์
2. แหล่งโบราณคดีบ้านบัวสิมมา เป็นที่ตั้งชุมชนโบราณที่พบหลักฐานในสมัยทวารวดีจนถึงสมัยลพบุรีประกอบด้วยกลุ่มในเสมาหินและโบราณสถานศิลาแลง
3. วัดพระนอน เป็นสถานที่เก็บรักษาใบเสมาหินทรายที่พบภายในบริเวณเมืองโบราณโนนเมือง
4. พระพุทธไสยาสน์ภูเวียง เป็นภาพสลักรูปพระนอนหรือรูปพระพุทธไสยาสน์บนหน้าผาขาวเขาภูเวียงมีขนาดยาวประมาณ 3,080 เมตร ลักษณะแบบศิลปะทวารวดี